اصول قانون اساسی و دعاوی خانوادگی؛ حقوق زن، خانواده و نحوه طرح دعوی

اصول قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در مورد خانواده

قانون اساسی ایران به عنوان میثاق ملی، اصول مهمی را در حمایت از خانواده، حقوق زن و کودکان تدوین کرده است. در ادامه به سه اصل کلیدی اشاره می‌شود:

اصل دهم (۱۰) قانون اساسی

این اصل، خانواده را کانون اصلی رشد و تعالی انسان معرفی می‌کند و دولت را موظف به فراهم کردن امکانات جهت تسهیل تشکیل خانواده و حفظ استواری آن می‌نماید.

اصل بیستم (۲۰) قانون اساسی

این اصل به صراحت بر برابری زن و مرد در حمایت قانون تأکید دارد و هرگونه تبعیض در برخورداری از حقوق را نفی می‌کند.

اصل بیست و یکم (۲۱) قانون اساسی

این اصل، وظایف مشخصی را بر عهده دولت جهت حمایت از حقوق زنان و مادران قرار داده است. ایجاد دادگاه خانواده نیز بر اساس همین اصل صورت گرفته است.

تعریف دعاوی خانوادگی

دعاوی خانوادگی (Family Litigation) به مجموعه دعاوی مدنی و کیفری گفته می‌شود که بین زن و شوهر، فرزندان، جد پدری، وصی و قیم مطرح می‌گردد و ناشی از حقوق و تکالیف مقرر در قوانین مدنی (کتاب هفتم نکاح و طلاق، کتاب هشتم اولاد، کتاب نهم خانواده، کتاب دهم حجر و قیمومت) و همچنین جرایم ضد حقوق و تکالیف خانوادگی (مواد ۶۴۲ تا ۶۴۷ قانون مجازات اسلامی تعزیرات) می‌باشد.

بر اساس ماده ۲ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۵۳، دعاوی خانوادگی شامل موارد زیر است: نکاح (موقت و دائم)، طلاق و فسخ نکاح، مهریه، جهیزیه، اجرت‌المثل و نحله، نفقه معوقه و جاریه، حضانت و ملاقات اطفال، نسب، نشوز و تمکین، نصب قیم و ناظر، حکم رشد، ازدواج مجدد و شرایط ضمن عقد.

صلاحیت دادگاه خانواده (موضوع اصل ۲۱ قانون اساسی)

بر اساس قانون اختصاص تعدادی از دادگاه‌های موجود به موضوع اصل ۲۱ قانون اساسی (مصوب ۱۳۷۶)، دادگاه خانواده صالح به رسیدگی به دعاوی زیر است:

• نکاح موقت و دائم
• طلاق و فسخ نکاح و بذل مدت و انقضای مدت
• مهریه
• جهیزیه
• اجرت‌المثل و نحله ایام زوجیت
• نفقه معوقه و جاریه زوجه و اقارب واجب‌النفقه
• حضانت و ملاقات اطفال
• نسب
• نشوز و تمکین
• نصب قیم و ناظر و قیم امین و عزل آن‌ها
• حکم رشد
• ازدواج مجدد
• شرایط ضمن عقد

ضمناً دعاوی مربوط به انحصار وراثت، تحریر ترکه، تقسیم ترکه و اموال غایب نیز در دادگاه خانواده قابل رسیدگی است (مطابق قانون امور حسبی).

نحوه طرح دعوی حقوقی خانوادگی (دادخواست)

برای طرح دعوی حقوقی خانوادگی (مانند مطالبه مهریه، حضانت، نفقه و ...) باید به دادگاه خانواده مراجعه کرد. مراحل به شرح زیر است:

1. تهیه دادخواست: دادخواست باید روی برگ‌های چاپی مخصوص (قابل تهیه از دفاتر خدمات قضایی) نوشته شود. محتوای دادخواست شامل مشخصات خواهان و خوانده، تعیین خواسته و بهای آن، دلایل و مستندات می‌باشد. طبق ماده ۷۱ قانون آیین دادرسی مدنی، دادخواست باید به زبان فارسی نوشته شود.
2. پیوست مدارک: رونوشت یا کپی برابر اصل شده مدارک (سند ازدواج، شناسنامه، گواهی فوت، وکالتنامه و ...) باید به دادخواست ضمیمه گردد. همچنین در صورت وجود وکیل، وکالتنامه باید پیوست شود (ماده ۷۶).
3. پرداخت هزینه دادرسی: پس از نقش تمبر کردن دادخواست و مدارک، هزینه دادرسی پرداخت می‌شود.
4. ثبت دادخواست: دادخواست به دفتر ثبت دادخواست‌های مجتمع قضایی یا دادگستری شهرستان تسلیم می‌شود و پس از چند روز، شعبه رسیدگی‌کننده مشخص و اخطاریه برای خواهان و خوانده صادر می‌شود.

نحوه طرح دعوی کیفری خانوادگی (شکوائیه)

جرایم علیه حقوق و تکالیف خانوادگی (مانند ترک انفاق، سوءاستفاده از اطفال، عدم ثبت واقعه ازدواج و طلاق و ...) در دادسراها و دادگاه‌های کیفری رسیدگی می‌شود. برای طرح شکایت کیفری:

• تنظیم شکوائیه: شاکی (شخصاً یا توسط وکیل) شکوائیه‌ای شامل نام و نام خانوادگی، نام پدر، آدرس خود و مشخصات کامل مشتکی‌عنه، موضوع شکایت، تاریخ و محل وقوع جرم، نحوه ارتکاب، میزان خسارت و ضرر و زیان وارده، اسامی و آدرس گواهان (در صورت وجود) و پیوست مدارک (کپی برابر اصل شده) تهیه می‌کند.
• نقش تمبر و تسلیم: شکوائیه روی کاغذ معمولی و پس از نقش تمبر لازم، به دایره ارجاع شکوائیه دادسرای محل وقوع جرم یا محل اقامت متهم تسلیم می‌شود.
• ارجاع به بازپرس یا دادیار: پس از ثبت، مقام قضایی دستور تحقیقات صادر کرده و پرونده جهت رسیدگی به بازپرس یا دادیار ارجاع می‌شود.

شرایط اساسی برای اقامه یک دعوی حقوقی خانوادگی

• وجود حق منجز: حقی که مورد تجاوز، انکار یا تردید قرار گرفته باشد و موعد آن رسیده باشد.
• ذی‌نفع بودن خواهان: خواهان باید از طرح دعوی نفع مستقیم و قانونی داشته باشد.
• ذی‌سمت بودن خواهان: خواهان باید اصیل دعوی باشد یا به عنوان وکیل، ولی، وصی، قیم یا نماینده قانونی اقدام کند.
• اهلیت داشتن خواهان: خواهان باید دارای اهلیت قانونی (بلوغ، عقل، رشد) باشد.
• توجه دعوی نسبت به خوانده: خوانده باید شخص حقوقی یا حقیقی مشخصی باشد.
• عدم صدور حکم قطعی قبلی: اگر قبلاً در مورد همان دعوی حکم قطعی صادر شده باشد، دعوی مسموع نیست (اعتبار امر قضاوت شده).
• تعیین خواسته و بها (در دعاوی مالی): بهای خواسته باید در دادخواست قید شود، مگر اینکه خواسته مالی نباشد یا تعیین بهاء ممکن نباشد.

نکات مهم در دعاوی خانوادگی

• صلاحیت دادگاه: دادگاه صالح برای رسیدگی، دادگاه محل اقامت خوانده است (قاعده عمومی صلاحیت).
• اظهارنامه: قبل از تقدیم دادخواست، می‌توان با ارسال اظهارنامه (مطابق ماده ۱۵۶ ق.آ.د.م) حق خود را از طرف مقابل مطالبه کرد. اظهارنامه یک هشدار رسمی و قابل اثبات است.
• تأمین خواسته: در دعاوی مالی (مطالبه مهریه، نفقه، جهیزیه و ...) می‌توان همزمان با دادخواست یا قبل از آن، درخواست صدور قرار تأمین خواسته داد تا اموال خوانده توقیف شود (ماده ۱۰۸ ق.آ.د.م).
• اسناد خارجی: اگر اسنادی به دادخواست ضمیمه می‌شود که به زبان فارسی نیست، باید ترجمه رسمی گواهی شده نیز پیوست گردد.

نمونه شکوائیه کیفری (ترک انفاق – ماده ۶۴۲ قانون مجازات اسلامی)

بسمه تعالی
ریاست محترم دادسرای عمومی و انقلاب ناحیه … تهران

شاکی: الهام ایران پرست اقدم، فرزند …، کد ملی …، آدرس: تهران، خیابان …، تلفن ۰۹۱۲۳۸۰۵۱۰۵
مشتکی‌عنه: آقای/خانم …، فرزند …، کد ملی …، آدرس: تهران، خیابان …

موضوع شکایت: ترک انفاق (ماده ۶۴۲ قانون مجازات اسلامی)

شرح شکایت:
اینجانب به موجب سند ازدواج شماره … مورخ … همسر قانونی مشتکی‌عنه می‌باشم. مشتکی‌عنه از تاریخ … تاکنون (به مدت … ماه) از پرداخت نفقه قانونی واجب‌النفقه (خوراک، پوشاک، مسکن، درمان) خودداری می‌کند، در حالی که توانایی مالی پرداخت را دارد. این امر باعث عسرت و مشکلات شدید مالی برای اینجانب گردیده است.

مستندات:
۱- فتوکپی برابر اصل سند ازدواج
۲- گواهی پزشک قانونی (در صورت اثبات عجز)
۳- فتوکپی کارت ملی و شناسنامه
۴- استشهادیه محلی با امضاء دو نفر شاهد (به پیوست)

آدرس شهود: ۱- … ۲- …

خواهشمند است با عنایت به ماده ۶۴۲ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) که مقرر می‌دارد: «هرکس توانایی پرداخت نفقه همسر خود را داشته باشد و از پرداخت آن خودداری کند، به حبس تعزیری درجه شش (۶ ماه تا ۲ سال) محکوم خواهد شد»، دستور تعقیب کیفری مشتکی‌عنه و صدور حکم مقتضی صادر شود.

امضاء شاکی
تاریخ: / / 
                

این یک نمونه ساده است. بسته به نوع جرم (ضرب و جرح، تهدید، عدم ثبت واقعه ازدواج و ...) متن شکوائیه متفاوت خواهد بود. توصیه می‌شود شکوائیه توسط وکیل تنظیم شود.